Kierownik projektu: mgr Marcin Romaniuk
Numer projektu: 2018/31/N/HS3/03319
Źródło finansowania: Grant Preludium 16
Okres realizacji projektu: projekt przedłużony do 04.07. 2024
Słowa klucze: woda, Cypr, Kato Pafos, Maloutena, instalacje wodne, infrastruktura wodna, Polska Misja Archeologiczna Uniwersytetu Warszawskiego, Meyza, Daszewski, Michałowski

Przyznana kwota: 208 415 zł

W toku przeszło 50 lat prac Polskiej Misji Archeologicznej Uniwersytetu Warszawskiego na obszarze rezydencjonalnej dzielnicy hellenistyczno-rzymskiej stolicy Cypru – Nea Pafos (współczesne Pafos) – odkryto bogato dekorowane rezydencje, w tym słynną Willę Tezeusza – przypuszczalny pałac rzymskiego prokonsula, tzw. Dom Hellenistyczny, Dom Wczesnorzymski, Dom Rzymski oraz Dom Aiona. W obrębie tych zabudowań znaleziono także imponującą liczbę instalacji wodnych takich, jak podziemne cysterny, kanały odwadniające biegnące pod ulicami, rurociągi terakotowe, baseny o różnych funkcjach czy kompleksy łaziebne. Tak duża ich liczba świadczy o istnieniu w tym miejscu zaawansowanego systemu wodnego, odzwierciedlającego wysoki  poziom  wiedzy  hydrotechnicznej  starożytnych  budowniczych,  a  także  dużą  rolę  wody  w funkcjonowaniu miasta i życiu jego obywateli.     

Celem niniejszego projektu jest znalezienie odpowiedzi na pytania: w jaki sposób pozyskiwano, magazynowano i dystrybuowano wodę na obszarze badań; jak ją wykorzystywano; jakie było jej znaczenie i rola w codziennym życiu mieszkańców; jakim przemianom na przestrzeni czasu ulegał system wodny oraz sposób  wykorzystania  wody;  jakie  były  przyczyny  tych  przemian;  a  przede  wszystkim,  jaki  obraz mieszkańców i ich codziennego życia może wyłaniać się w efekcie badań na infrastrukturą wodną.

Odpowiedź  na  powyższe  pytania  wymagać  będzie  przeprowadzenia  kompleksowych  działań badawczych.  Pierwszym  z  nich  będzie  ukończenie  katalogu  instalacji  wodnych  w  oparciu  o  analizę archiwalnej dokumentacji polowej oraz kwerendę biblioteczną. Kolejnym etapem będzie przeprowadzenie prac terenowych na stanowisku w Nea Pafos, mających na celu szczegółową i nowoczesną dokumentację opisową, rysunkową i fotograficzną instalacji wodnych. Na podstawie dokumentacji fotograficznej  (naziemnej  i  z  powietrza)  i  przy  wykorzystaniu  specjalistycznego  oprogramowania komputerowego wykonane zostaną fotogrametryczne modele 3D do dalszych analiz i przyszłych rekonstrukcji 3D. Tak pozyskane i przetworzone dane usystematyzowane zostaną w ramach cyfrowej bazy danych i staną się podstawą do wstępnej interpretacji przebadanych instalacji pod względem ich wieku i funkcji. W kolejnym etapie przeprowadzone zostaną zaawansowane studia porównawcze, które będą miały na celu znalezienia dobrze zinterpretowanych i datowanych analogii. W ostatnim etapie przeprowadzone zostaną studia nad szerszym  kontekstem:  środowiskowym,  socjo-kulturowym  i  historycznym,  w  którym  powstały  i funkcjonowały badane instalacje, co pozwoli lepiej zrozumieć czynniki, które wpływały na kształt badanego systemu wodnego i jego przemiany.

Podjęcie  niniejszych  badań  jest  niezwykle  istotne, gdyż  pozwoli  stworzyć  pierwsze  syntetyczne opracowanie instalacji wodnych w Nea Pafos. O ile opracowanie skupiać się będzie przede wszystkim na materiale z ograniczonego obszaru dzielnicy Maloutena, o tyle zawarte w nim wnioski mogą okazać się przyczynkiem do podjęcia szerszej dyskusji nad infrastrukturą wodną całego Nea Pafos i jej miejsca w historii hydrotechnologii grecko-rzymskiej świata klasycznego. Przemiany w infrastrukturze wodnej oraz w sposobie wykorzystania  wody  mogą  pomóc  w  wyznaczeniu  ważnych  dla  Nea  Pafos  i  jego  mieszkańców  cezur, związanych być może z przełomowymi wydarzeniami czy procesami historycznymi takimi jak uzyskanie cesarskiej donacji, wahnięcia klimatyczne czy trzęsienia ziemi. Ostatecznie pozwoli także prześledzić, jak rzymskie wzorce kulturowo-technologiczne były adaptowane w prowincjonalnych miastach i jakim one same ulegały wpływom i przemianom. Wszystkie te dane przyczynią się do lepszego poznania dziejów starożytnego miasta Nea Pafos.

Projekt został zakończony 04.07.2024.

Najważniejsze osiągnięcia projektu:

Zinwentaryzowanie i opracowanie hellenistyczno-rzymskich instalacji wodnych z obszaru badań Polskiej Misji Archeologicznej Uniwersytetu Warszawskiego na stanowisku Maloutena (Nea Pafos, Cypr), pod względem lokalizacji, konstrukcji, funkcjonowania, chronologii i wzajemnych powiązań chronologiczno-funkcjonalnych. Powiększenie ich cyfrowego inwentarza z początkowych 250 do 380 rekordów, z których każdy opisuje osobną instalację wodną lub jej wydzieloną część, lub obiekt o potencjalnie hydraulicznej funkcji. W toku prac dokonano identyfikacji niektórych nierozpoznanych dotąd instalacji lub reinterpretowano funkcję tych już znanych.
Ustalenie charakterystyki i chronologii przemian gospodarki wodnej na obszarze Maloutena, w tym weryfikacja i rozbudowa wstępnej periodyzacji z wyjściowych trzech do sześciu głównych faz rozwojowych ze wskazaniem najbardziej prawdopodobnych przyczyny rozpoznanych przemian na tle przemian gospodarki wodnej i historii miasta Nea Pafos.
Dwa artykuły naukowe (jeden już opublikowano, drugi złożono do redakcji), a także dwa współautorskie i dwa autorskie referaty konferencyjne związane z tematem badań, z czego dwa ostatnie prezentujące podsumowanie całego projektu.
Zorganizowanie – we współpracy z mgr M. Michalikiem i prof. dr hab. E. Papuci-Władyką – międzynarodowego warsztatu naukowego Aqua Paphia: the use and meaning of water in Hellenistic-Roman Nea Paphos and beyond (5-6.07.24, online) związanego bezpośrednio z tematyką przeprowadzonych badań.
W oparciu o wyniki badań opracowanie i/lub rozbudowanie wybranych rozdziałów rozprawy doktorskiej pt. „Studium infrastruktury wodnej na terenie dzielnicy mieszkalnej „Maloutena” w Nea Pafos - hellenistyczno-rzymskiej stolicy Cypru” przygotowywanej przez Kierownika Projektu pod kierunkiem prof. dr hab. Jolanty Młynarczyk (promotor główna) i dr. Henryka Meyza (promotor pomocniczy) na Uniwersytecie Warszawskim, zawierającej pełną analizę i syntezę wyników prowadzonych prac. Przedstawienie gotowego manuskryptu do oceny recenzentów planowane jest na rok 2025.

Publikacje:
Romaniuk, M.M. 2021: Terracotta Pipelines at Maloutena. Remarks on the Water System in the Residential District of Ancient Nea Paphos, Cyprus, Études et Travaux XXXIV, 363–405.
Romaniuk, M.M. [złożone do redakcji]: Development of the water management in the Maloutena residential quarter of the Hellenistic-Roman Nea Paphos, Cyprus, Études et Travaux.

Konferencje:
- referat pt. "Development of the urban water management in the residential quarter (Maloutena area) of Nea Paphos during Hellenistic and Roman periods" na międzynarodowej konferencji "30th Annual Meeting of the European Association of Archaeologists" (28-31.08.24, Rzym)
- referat pt. "Evolution of the Water Culture in the Maloutena Residential Quarter of Hellenistic-Roman Nea Paphos" na międzynarodowym warsztacie naukowym "Aqua Paphia. The Use And Meaning Of Water In Hellenistic-Roman Nea Paphos And Beyond" (5-6.07.24, online)
- referat otwierający międzynarodowy warsztat naukowy "Aqua Paphia. The Use And Meaning Of Water In Hellenistic-Roman Nea Paphos And Beyond", wspólnie z mgr. Michałem Michalikiem (5-6 .07.24, online)
- współorganizacja międzynarodowego warsztatu naukowego "Aqua Paphia. The Use And Meaning Of Water In Hellenistic-Roman Nea Paphos And Beyond" (5-6.07.24, online)
- referat pt. "Late Roman structures of Nea Paphos (Maloutena) during the 3rd and 4th centuries AD - public and private space", wspólnie z H. Meyza, M. Dzwoniarek-Konieczną, D. Bagińską, A. Brzozowską-Jawornicką, B. Lichocką, J. Mikocką, D. Mroczek i M. Więch, na międzynarodowej konferencji "Polacy na Bliskim Wschodzie 2021" (9-11.06.21, Warszawa/online)